تهران، بی‌آبی و قنوات از یاد رفته

 نصراله حدادی

5بهمن 96

تهران، بی‌آبی و قنوات از یاد رفته

 نصرالله حدادی

چهار ماه از سال آبی گذشته است و میزان بارش، آن چنان کم شده است که مسئولان آن را «بی‌سابقه» توصیف می‌کنند. اینکه چرا «آسمان بر زمین، بخیل گشته است» علت‌العلل بسیاری می‌تواند داشته باشد و امید آنکه در ماه جاری و اسفند ماه و بهار سال آینده، به فضل الهی، شاهد بارش‌های فراوانی باشیم، باشد که این خشکسالی از چهارگوشه ایران رخت بربسته و شاهد «ترسالی» باشیم. تابستان سال 1380 را به یاد دارید؟ جیره‌ بندی آب، آن هم به صورت منطقه‌ای در تهران، که تابستان نسبتاً سختی را برای تهران‌نشینان رقم زد و حالا در آستانه سال 1397، گویا باید بار دیگر در انتظار چنین روزهایی باشیم و تنها چاره کار، صرفه‌جویی است و بس. آب شرب مردم تهران از پنج سد کرج (امیرکبیر)، لار، لتیان، شاهرود طالقان و ماملو تأمین می‌شود و اگر در دهه 1340 شمسی، مجبور شدیم روی رودخانه کرج در جاده چالوس سد ببندیم و از فاصله 50 تا 60 کیلومتری آب را به سمت تهران هدایت کنیم، حال سراغ قریب به 150 کیلومتری رفته‌ایم و از طالقان و رودخانه شاهرود چنین کرده‌ایم و گویا قرار است لوله دوم هدایت آب این سد به تهران نیز مورد بهره‌ برداری قرار گیرد و این منطقه را بیش از پیش دچار کم‌آبی کنیم تا تهران‌نشینان، دچار کمبود آب نشوند. حال ما تهرانی‌ها چه گلی به سر شهرهای اطراف خودمان زده‌ایم، بماند، ولی اگر کمی دقت کنیم، درمی‌یابیم آب رودخانه کرج که از اطراف روستای بیلقان و ارتفاعات البرز، به سمت تهران هدایت می‌شد و جاری بود به گونه‌ای حقابه تهرانی‌ها بود، ولی، آب رودخانه شاهرود طالقان، هیچ دخلی به تهران نداشت و باعث آبادانی این ناحیه خوش آب و هوای استان فعلی البرز و همچنین دشت قزوین می‌شد، اما امروز محض رضای خدا، حتی یک خوشه گندم یا جو در این بیش از 75 پارچه آبادی طالقان کاشته نمی‌شود و طالقان با اندکی از اهالی بومی و قدیمی‌اش، به منطقه‌ای خوش‌نشین تبدیل شده و از یک شهر کاملاً آباد و تولید کننده، تبدیل به منطقه‌ای کاملاً مصرفی دگرگون گشته و دیگر خبری از کشت و زرع و پرورش دام و طیور نیست و این ندانم‌کاری، باعث ویرانی بسیاری از روستاها و کوچ مردم شده است. برای اینکه بدانید چه بلایی بر سر طالقان آورده‌ایم، کافی است توجه کنید: در سال 1345، طالقان با جمعیتی قریب به 50 هزار نفر، بیش از 250 هزار رأس دام از گاو، گوسفند، بز، خر  و... را در خود جا داده بود و امروز 86 پارچه آبادی طالقان، جمعیتی در حدود 7 هزار نفر را در خود جا داده و این درحالی است که کشاورزی کاملاً در این منطقه «بنه کن» شده و مطلقاً خبری از پرورش دام و طیور نیست و بعضاً اهالی بومی در فصول گرم سال، دچار قطعی آب می‌شوند و در کنار دریاچه عظیم رودخانه شاهرود، تشنه لب باقی می‌مانند! آب تهران که در سال 1334 «لوله‌کشی» شد، در آن روزگار تنها منبع تأمین آن، آب رودخانه کرج بود که در مسیر خود، به موازات دو جاده مخصوص کرج و اتوبان کرج به تهران می‌رسید و دو بلوار کشاورز و کریم‌خان فعلی تهران را طی می‌کرد و سرانجام به سمت قم می‌رفت و در دریاچه این ناحیه، به آب شور تبدیل می‌شد. بخشی از آب این رودخانه توسط حاج میرزا آقاسی صدراعظم محمدشاه و میرزا یوسف مستوفی الممالک به تهران هدایت شد و شادروان میرزا تقی خان امیرکبیر نیز «تقسیم‌نامه»ای برای آن معین کرد و سرانجام در سال 1334 با طی کردن همین مسیر و رسیدن به اراضی جلالیه - پارک لاله فعلی - و در ادامه به خیابان دکتر فاطمی فعلی، به نخستین تصفیه‌خانه آب تهران، آب شرب مورد نیاز مردم تهران را تأمین می‌کرد و ضرورت ساخت سد و انباشت آب در پشت آن، باعث شد در دهه 40 شمسی سد امیرکبیر شکل گیرد و آب تهرانی‌ها تأمین شود. تا قبل از لوله‌کشی شدن آب برای تهرانی ها، آب شرب مردم تهران از 572 رشته قنات، که اکثر آنها از رشته کوه البرز به سمت تهران حفر شده بودند، تأمین می‌شد و رودخانه‌های فصلی، مثل کن، سولقان، قُلقُلی، مقصودبک و... بیشتر به مصرف اهالی محلی می‌رسید و مازاد آن در دشت‌های جنوب شهرری، حقابه کشاورزان این گونه مناطق بود.

تهران در سال 1334، دارای 48 رشته قنات بود که از میان این 48 رشته، 26 رشته «آب‌دهی» داشتند و جمعاً در حدود 60 الی 70 سنگ آب (معادل بهاالملک و ناصرالمک، بهارستان، بریانک، پامنار، جلالیه، حاج علیرضا، سردار، سفارت انگلیس، سفارت روس، شاه، امین‌الملکی، کریم‌آباد، مخصوص، فرمانفرما، مهدی‌آباد، مهرگرد، نجف‌آباد، نظامیه، یوسف‌آباد، بهجت‌آباد، مبارک‌آباد و مخلص‌آباد، شهاب‌الملک، اکبرآباد، صدقه، شاهک، رحمت‌آباد، صفرآباد و جمشیدیه، از آن جمله‌اند. گویا مسئولان برای رفع کم آبی درصدد احیای قنوات تهران هستند. در هفته‌های آتی، نشانی از این قنات‌ها می‌گیریم.

برای دریافت خبرنامه لطفا پست الکترونیک خود را وارد کنید.